ONDERHOUD

Een fagot lijkt in vergelijking met een hobo met de handeltjes en
afstelschroefjes technisch een simpel instrument. Schijn bedriegt. Hier
zijn een aantal problemen op een rij gezet.

Onderhoud is nodig om te zorgen dat je fagot het doet. Een
fagot die niet goed onderhouden is, kan vervelende problemen geven. Het
begint er meestal mee dat de fagot niet lekker speelt in de laagte. Hij
spreekt niet aan, zachte inzetten doen het niet meer. De fagot is niet
luchtdicht!

Rammels

Verreweg de meeste klachten gaan over het rammelen van de fagot. Dat
gerammel is vervelend. Het probleem is eigenlijk dat ruimte tussen de
mannetjes is ontstaan, waardoor de klep niet goed functioneert. De polster
komt dan niet altijd op precies dezelfde plaats neer en de afdruk in de
polster klopt dan niet met de rand van het gat en gaat dus lekken. Het
lawaai vermindert als je regelmatig met de oliespuit langs de draaipunten
en veertjes gaat. Uiteindelijk moet toch de speling uit de klep. Dit
gebeurt meestal door met een speciale ruimer de puntschroef verder in het
mannetje te laten verzinken. Een puntschroef is conisch en heft daardoor
gelijkertijd de lengte- en de dwarsspeling op.

Stemming

Het volgende dat je merkt, is dat de stemming achteruit
gaat. Dit is een langzaam proces dat je vaak niet direct opmerkt. Pas als
je tijdens de les of tijdens een repetitie commentaar krijgt, merk je dat
je een bepaalde noot niet hoger of lager kunt krijgen. Hiervoor zijn
verschillende oorzaken aan te wijzen: de kleppen staan te ver open of
dicht, of de veren van de zelfsluitende kleppen zijn te slap geworden.

Zo kunnen de veren op de baspijp (Es, Cis), doordat ze
altijd onder spanning staan, te slap worden. Ook voor de kleppen op het
onderstuk geldt dat. De veren kunnen ook afbreken of niet precies op de
goede plaats zitten. Hierdoor brengen ze geen kracht over. Of de kurkjes
tussen de kleppen zijn weg of ingeklonken. Natuurlijk kan dat de fagot een
keer gevallen of gestoten zijn, waardoor er kleppen verbogen zijn.

Polsters

De polsters bestaan uit een plakje geperst vilt,
overtrokken met een velletje leer. De achterkant is vaak een plaatje
karton, maar dat is niet altijd nodig. Leer en vilt drogen uit en als
jarenlang er ook nog eens regelmatig water (condens, speeksel) bij komt,
worden ze hard. Het soepel afsluiten van een toongat is er niet meer bij.
Harde polsters hebben ook andere nadelen. Ze maken lawaai bij het
neerkomen op het hout. Belangrijker is, dat de geluidsgolven die uit het
gat komen hard worden teruggekaatst. Dit beïnvloedt de klank negatief. Nu
zijn er voor de kleine kleppen kunststofpolsters: nooit lawaai, sluiten
perfect en gaan langer mee.

Toongaten

Een toongat kan door de werking van het hout niet meer vlak zijn. De rand is
beschadigd, de oude lak is gebarsten of voor een deel verdwenen. Hierdoor
een polster het gat niet meer luchtdicht afsluit. De enige remedie is het
toongat helemaal vlakschuren, ook de binnenkant en dan opnieuw minstens
twee keer lakken. Vervolgens een nieuwe polster erop en klaar is kees.

De boring

Dit is de binnenkant van de buis. Het hout is voor en
tijdens de bouw geïmpregneerd met olie. Na een paar jaar is deze olie
volledig vervlogen. De houten buis zelf is daardoor niet meer luchtdicht:
er ontsnapt lucht door de poriën van het hout. Het hout moet daarom zo af
en toe worden geïmpregneerd met olie. Daar komt wel wat voor kijken. Als
het hout nat wordt, gaan de vezels overeind staan. Na droging blijft de
binnenkant ruw met als gevolg dat de lucht minder gemakkelijk doorstroming
heeft en de fagot zwaarder aanblaast. Nadat de olie is ingetrokken moet de
binnenkant weer gladgemaakt worden. Dit gebeurt met behulp van een
speciale polijststaaf. Thuis is dit niet te doen.

Te veel olie heeft ook zijn bezwaren. Het hout wordt massiever en de fagot zal
minder vrij klinken. Natuurlijk moet een bepaalde luchtdichtheid bereikt
worden, maar of het voor de klank nu het beste is, is twijfelachtig. Een
viool wordt tenslotte ook niet geolied!

Vuil

De buitenkant is eenvoudig schoon te houden door na het
spelen alle vingerafdrukken af te vegen met een doek. Het stof is weg te
halen met een kwast met lange haren die goed tussen de kleppen op het hout
kan komen. Let daarbij op dat de veren op hun plaats blijven zitten!
Advies: Laat de fagot niet altijd in de hoek van de kamer staan of dek de
fagot af. Laat de koffer niet constant open staan maar op een kier. Dit
zal veel stof schelen.

De binnenkant moet na het spelen worden drooggemaakt.
Gebruik hiervoor doortrekwissers: een voor de vleugel en een voor het
onderstuk. Twee keer er doorheen en klaar. Maar in de vleugel kan op den
duur wel een probleem ontstaan. Met het doorhalen van de wisser duw je
stof en speeksel resten in de toongaten. De kleine gaatjes onder de A-, C-
en hoge D-klep raken gauw verstopt, waardoor de hoge noten niet meer
aanspreken. Haal af en toe deze kleppen eraf en maak ze schoon met een
dentalbrush of een natgemaakte pijpenrager. De toongaten moeten af en toe
ook worden schoongemaakt met een borsteltje.

En als de fagot nu mooi schoon en stofvrij is, ga dan even
met de stofzuiger door de koffer.

Cursus

Veel van wat hierboven beschreven is, kun je zelf doen. Doe het niet zomaar,
maar onder leiding. Bijvoorbeeld op de cursus fagotonderhoud:

Werkplaatsen


Amsterdam Bassoon Centre

Riet en Fagot, Yasmin Sollie

Exclusief Fagot- en KlarinetAtelier, Edwin Derde

Adams Muziekcentrale