Spelen
zonder Spanning
=
ergonomisch fagotspelen


Steeds weer komen de klachten naar boven: pijn in de
linkeronderarm, pijn in de schouders, stijve nek en hoofdpijn. En dat
wordt veroorzaakt door de belasting die het fagotspelen met zich
meebrengt. Het ophangoog is bovenaan het onderstuk gemonteerd, waardoor
het gewicht niet goed is verdeeld. De fagot is daardoor topzwaar.

Waardoor ontstaan deze klachten in nek, schouders, armen en rug? Wat kun
je eraan doen en hoe kun je ermee leren leven.

Sommige docenten zeggen dat staand spelen beter is voor de ademhaling.
Persoonlijk vind ik dat het niet uitmaakt, want je kunt ook verkeerd staan
en wel goed zitten. Daarom worden beide manieren van spelen behandeld.

Klachten

Nek en hoofdpijn

Bij gebruik van een ouderwets bandje om de nek komt het totale gewicht van de
fagot aan de nek te hangen. Gebruikte men vroeger een smaller bandje,
tegenwoordig zijn er gelukkig mooie brede en zachte banden voorhanden,
maar door het gewicht zal de nek toch naar voren worden getrokken. De
nekwervels maken een knik die de spieren belast en de bloedsomloop
verstoord.

Armen en schouders

Het gewicht rust voor een groot deel op de linkerarm. De
binnenkant van de onderarm heeft daardoor veel te verduren. Het gevoel is
te vergelijken met een muisarm. Omdat dit geen prettig gevoel is, wordt
dit gecompenseerd door de bovenarm en daarmee ook de aanhechting van het
schouderblad in de nek aan te spannen. De linkerarm en schouder gaan wat
naar voren om het gewicht te helpen opvangen. De rechterarm gaat bij het
spelen naar achteren. De schouder draait mee. Het resultaat is een
verdraaide schouderpartij ten opzichte van de wervelkolom. De nek zet zich
vast, je krijgt langzamerhand last van een stijve nek en het spelen begint
onaangenaam te worden.

Hulpmiddelen bij staand spelen

nekband

Zoals hierboven al staat, is de normale nekband geen optie meer. De brede
leren nekband Yuk van BG geeft geen problemen omdat deze meer op de
schouders ligt.

tuigje

Sommigen vinden een band over één schouder prettig, anderen zweren bij het
zogenaamde tuigje. Het tuigje bestaat uit kruisbanden die over de
schouders vallen en de nek geheel vrijlaten. Het gewicht van het
instrument belast niet meer de nek, maar hangt aan de totale tors waarbij
het topzware gewicht wel op de linkerarm blijft drukken.

balanshanger

Een mogelijkheid om dit op te lossen is de balanshanger. De balanshanger wordt
als een verlengstuk aan het ophangoog bevestigd, zodat het balanspunt meer
in het midden van de fagot komt. De druk op de linkerhand neemt daardoor
af. Enig gewicht is wel nodig omdat de fagot naar boven komt zodra je de
linkerduim niet gebruikt.

nadelen

Nu zou je zeggen dat de combinatie van tuigje en balanshanger perfect is.
Voor het grootste deel is dat ook zo, maar daarbij kunnen zich weer andere
problemen voordoen. Het aangrijpingspunt van de fagot wordt hoger en
daarmee komt ook de fagot hoger te hangen. De rechterarm en schouder gaan
naar achteren. Dus wordt de schouderpartij nog steeds verdraaid. Tevens
verandert de hoek waarmee het es in de mond komt. Het riet zal meer van
onderen, dus schuin naar boven in de mond steken, waar je aan moet wennen.
Om de stand te veranderen kan ik het es iets verbuigen. Dat zou ik maar
niet zelf doen! Essen zijn behoorlijk kwetsbaar en, niet te vergeten,
nogal prijzig.

vrouwonvriendelijk

Een ander mogelijk probleem is de vrouwonvriendelijkheid van bovengenoemde
hulpmiddelen. Veel vrouwen ervaren het tuigje als vervelend omdat deze de
borsten plat drukken. De combinatie met een balanshanger wordt nog
lastiger omdat het aangrijpingspunt van de fagot dan bijna tussen de
borsten valt. Er zijn veel vrouwen die zo spelen, het kan ook prima, maar
je moet wat verschillende tuigjes proberen voordat het aangenaam, of in
elk geval niet onaangenaam, aanvoelt.

Hulpmiddelen bij zittend spelen

Als je bij het zitten een nekband of tuigje gebruikt, blijft het bovenstaande
natuurlijk gelden. Bij zittend spelen zijn er echter meer mogelijkheden.

zitband

Ten eerste is natuurlijk de zitband, waarbij een band door middel van een
haakje onderaan de fagot wordt bevestigd. Het gewicht van de fagot trekt
niet meer aan je lijf. Dat zou je zeggen, maar doordat de fagot schuin
wordt gehouden, hangt wederom veel gewicht op de linkerarm. Omdat te
compenseren kun je het rechterbeen iets naar buiten draaien. Maar daardoor
draait het bovenlijf mee en dat is nou net niet de bedoeling.

beensteun

Tweede mogelijkheid is al sinds eind jaren zeventig de beensteun. Het prototype
kwam bij Brian Pollard vandaan. Een latere budgetuitvoering werd
ontwikkeld door Henk de Wit. Weer later waren anderen die met wisselend
succes voort borduurden op ditzelfde gegeven. Het gebruik van de beensteun
zorgt ervoor dat het totale gewicht van de fagot wordt afgeleid van het
bovenlijf. Geen problemen meer met rug, nek en schouders. Het
beensteunsysteem bestaat uit een blokje dat met een stalen band aan het
onderstuk van de fagot wordt bevestigd. Via een pen en plaat op het
rechter bovenbeen wordt het gewicht van je lijf gehaald en de balans is
uitstekend verdeeld. De beenplaat is gevoerd met een zacht materiaal zodat
het geen drukplekken geeft. Aangezien er geen bloedvaten op de bovenkant
van het been lopen is afknellen onmogelijk. Soms kan er wel een soort
slapend gevoel optreden als je lang speelt. Dat is echter zeer tijdelijk.

De pen en plaat zijn apart instelbaar, zodat de hoogte en de hoek van de
beenplaat altijd aan de lengte en voorkeuren van de gebruiker zelf zijn
aan te passen.

The Vonk

The Vonk is een standaard die Maarten Vonk zo heeft ontwikkeld dat er zelfs geen
druk op het been ontstaat. De gedachte hierachter is dat als je geen
gewicht aan je lijf wilt, de kracht dus op een andere manier moet worden
afgeleid. De ingenieurs en technici die hem geholpen hebben bij zijn
zoektocht, denken niet in fagotten maar in krachtenlijnen. Via
ingewikkelde berekeningen op gebied van draagarmen, steunpoten, rubberen
dempers en profielen zijn zij gezamenlijk tot het resultaat gekomen
waarover al enkele malen is geschreven. Wil je The Vonk eens proberen,
laat het Maarten weten.

Stoel

Een te lage stoel is een ramp. Een klapstoel met een zitting die naar achteren
helt, is een ramp. Een fagottist moet a; helemaal niet op een plastic
kuipstoeltje gaan zitten. De ComfortSit ® is een speciaal voor musici
ontwikkelde stoel die meegaat met je bewegingen. Bij passief zitten
kantelt de zitting iets naar achteren, waarbij de rug wordt opgevangen
door de rugsteun die eveneens in rubber gevat is. Deze is geconstrueerd in
een bolle vorm, zodat de natuurlijke holte van de rug, de zogenaamde “lordose”,
als vanzelf gesteund wordt. Bij actief spelen kantelt de zitting iets naar
voren waardoor de wervelkolom recht boven de zitbotten komt. De
zwaartekracht, die er anders voor zorgt dat het bekken naar achteren
kantelt, zorgt er nu voor dat de krachten in elkaars verlengde liggen. Het
kost dus geen extra kracht recht te blijven zitten. Dus: met minder
energie kun je beter zitten en het langer volhouden.

Zitkussen

De ActiveSit (R) is een preventief en therapeutisch zitkussen voor mensen die
veel “actief” moeten zitten in verband met hun werk-zaamheden.

De beste actieve zit is die waarbij het bekken dezelfde stand inneemt als bij
het staan (staan is 50% minder belastend voor de rug dan zitten). Bij de
hellingshoek voorover kan het bekken onmogelijk meer naar achteren en
wordt een actieve, nagenoeg “staande” zit afgedwongen. Bij actief zitten
gebruikt je je rugleuning niet!

De ActiveSit (R) is 35 x 35 cm groot en is uitgevoerd met een rits zodat je de
hoes kunt wassen.

Meer weten? Volg een cursus of workshop Spelen zonder Spanning. Informeer hierover bij
Maarten Vonk of maak een afspraak voor een bezoek aan zijn atelier.